نویسنده: محمد هنرمند 
سنگ محک یکی از ابزار های عیار سنجی طلا است که در گذشته کاربرد زیادی داشته و جزو روش های شناخته شده در طلافروشی ها و کارگاه ها هنگام خرید و فروش طلا محسوب میشود. به سنگ محک سنگ تست طلا می گویند که برای انجام عیار سنجی از طریق آن، با استفاده از طلا، خطی روی سنگ ایجاد کرده و با ریختن تیزاب مخصوص و بررسی واکنش شیمیایی انجام شده، تشخیص تقریبی عیار این فلز صورت می گیرد.
این روز ها دستگاه های عیارسنجی پیشرفته و با دقت بالایی وجود دارند اما کم هزینه ترین و پر سرعت ترین راه های تشخیص عیار طلا، محک زدن طلا است.
محک زدن طلا به فرایند سایش سطحی جواهر بر روی سنگ که خط مشخصی را ایجاد می کند، گفته می شود که از طریق تیزاب ۱۴ عیار یا تیزاب استاندارد، مقاومت خط در برابر واکنش ها مورد سنجش قرار می گیرد. هر فلزی از بدل های رایج طلا گرفته تا طلای خالص، نسبت به تیزاب واکنش متفاوتی داشته و باعث تشخیص طلای تقلبی از اصلی می گردد.
در ادامه شما را با سنگ محک، چگونگی محک زدن طلا، انواع تیزاب مخصوص طلا، خط شاهد و … بیشتر آشنا می کنیم ، پس با ما همراه شوید.
سنگ محک چیست و از چه جنسی ساخته می شود؟
سنگ محک سنگی طبیعی، سخت و متراکم است که برای عیارسنجی سنتی طلا مورد استفاده قرار می گیرد. این سنگ دارای سطحی صاف و تیره است که باعث دیده شدن خطوط ایجاد شده توسط فلزات می شود و در مقابل مواد شیمیایی مقاوم می باشد. زمانی که قصد تست طلا را دارید با سایش سطحی جواهر بر روی سنگ محک خطی با نام خط محک ایجاد می شود که با وجود تیزاب مخصوص طلا، امکان تست طلا را فراهم می نماید.
سنگ محک ساخته شده از سنگ های سیلیسی سخت و سنگ های کوارتزی است که به دلیل رنگ تیره ای که دارد موجب دیده شدن خط محک و امکان مقایسه آن با خط شاهد می گردد. سنگی که به عنوان سنگ محک مورد استفاده قرار میگیرد باید در مقابل اسید ها چون اسید نیتریک مقاوم باشد و آسیب نبیند.
سنگ محکی که مورد استفاده قرار می دهید نباید زبری زیادی داشته باشد زیرا باعث سایش مقدار زیادی از فلز مورد نظر میگردد، اما خب صافی زیاد از حد آن نیز وضوح خط کشیده شده را کاهش می دهد پس باید حتماً زبری آن به مقدار استاندارد باشد تا دوام خط محک ایجاد شده بر روی آن مناسب باشد.
تفاوت سنگ محک سیاه، سفید و ژاپنی
سنگ محک دارای انواع مختلفی است که هر یک از آنها ویژگی متفاوتی داشته و جهت انجام کار خاص مورد استفاده قرار میگیرند. انواع این سنگ شامل سنگ محک سیاه، سنگ محک سفید و سنگ محک ژاپنی است که در جنس، رنگ کیفیت خط محک نمایش داده شده، مقدار سختی و دقت عیارسنجی با یکدیگر متفاوت هستند.
سنگ محک سیاه
سنگ محک سیاه یکی از متداولترین سنگ محک های مورد استفاده است که ساخته شده از سنگ های سیلیسی یا بازانیت بوده و سطحی تیره دارد. این سنگ به واسطه سطح تیرهای که دارد باعث مقایسه راحت تغییرات بین خط شاهد و خط محک طلا یا زیورآلات می شود.
از مزایای این سنگ می توان به وضوح زیاد خط محک ایجاد شده، مقاومت در مقابل اسید، دسترسی آسان و قیمت مناسب آن اشاره کرد. باید حتما سنگ سیاه از نوع باکیفیت تهیه شود چون نوع بی کیفیت آن به مرور دچار فرسودگی می شود.
سنگ محک سفید
سنگ محک سفید برای بررسی یک سری فلزات خاص که به بررسی خطوط تیره نیاز دارند، مورد استفاده قرار میگیرد و کاربرد کمتری نسبت به نوع سیاه دارد. این نوع سنگ جهت نمایش خطوط تیره استفاده می شود و گزینه مناسب جهت انجام آزمایشات مقایسهای میباشد.
سنگ محک ژاپنی
سنگ محک ژاپنی ساخته شده از مواد معدنی فشرده و یکنواخت است و کیفیت ساخت بسیار بالایی دارد که به واسطه این کیفیت ساخت، در میان کارشناسان گزینه ای محبوب است. میزان دقت این سنگ در نشان دادن خط محک بسیار بالا بوده و سطح جواهر را به صورت یکنواخت دچار سایش می کند. طول عمر سنگ محک ژاپنی و قیمت آن بسیار بالا بوده و در مقابل تیزاب هایی چون تیزاب ۱۴ عیار بسیار مقاوم می باشد.
چرا از سنگ محک استفاده میشود؟ ( مزایا و معایب )
برای اینکه عیار و اصالت طلا را مورد بررسی قرار دهید می توانید از سنگ محک استفاده کنید که جزو ابزارهای تشخیصی قدیمی محسوب میشود و بررسی سریع و کم هزینه ای را فراهم می کند. استفاده از این روش تشخیصی همراه با یک سری مزایا و معایب است که این مزایا و معایب عبارتند از:
مزایا:
- داشتن قابلیت حمل به دلیل کوچک بودن
- بالا بودن سرعت عیارسنجی
- کم هزینه بودن و مقرون به صرفه بودن
- قابلیت تشخیص طلای تقلبی
- آسیب دیدن محدود قطعه طلا
- عدم نیاز به تجهیزات برقی و پیچیده
معایب:
- کم بودن دقت آن نسبت به دستگاه های مدرن و پیشرفته
- داشتن خطای انسانی
- نیاز به بکارگیری مواد شیمیایی برای انجام تست
- امکان بررسی سطحی از فلز به جای کل آن
- داشتن محدودیت در تشخیص دادن یک سری آلیاژ ها
ابزار های لازم برای محک زدن طلا
برای اینکه عیارسنجی طلا را با استفاده از سنگ محک انجام دهید نیاز به یک سری ابزار تخصصی دارید تا باعث ایجاد خط محک و امکان مقایسه آن با خط شاهد شده و بتوانید واکنش شیمیایی تیزاب را مورد بررسی قرار دهید. تجهیزات استاندارد دقت تشخیص طلای تقلبی را بالا برده و باعث برآورد عیار واقعی طلا می گردند. ابزار های لازم برای محک زدن طلا عبارتند از:
سنگ محک
مهمترین ابزار مورد استفاده برای محک زدن طلا سنگ محک است که سطح صاف و تیره رنگ دارد. فلز مورد آزمایش را بر روی آن میکشند تا با استفاده از تیزاب آن را وارد بررسی قرار دهند.
تیزاب مخصوص طلا
برای اینکه مقاومت خط ایجاد شده بر روی سنگ محک مورد بررسی قرار بگیرد از تیزاب مخصوص طلا استفاده میکنند که در عیار های مختلف موجود بوده و امکان سنجش خلوص طلا را فراهم می نماید. این محصول در انواع مختلف چون تیزاب مخصوص فلزات پایه، تیزاب ۱۴ عیار، تیزاب ۱۸ عیار، تیزاب ۲۱ و ۲۲ عیار موجود است.
قطره چکان یا بطری مخصوص
برای ریختن تیزاب روی خط ایجاد شده از قطره چکان یا بطری مخصوصی استفاده میکنند تا این کار به صورت کنترل شده انجام شود و اسید زیاد از حدی استفاده نشود.
خط شاهد یا سوزن شاهد
خط شاهد برای مقایسه استفاده میشود. برای انجام این کار با استفاده از سوزن های استاندارد که دارای عیار مشخص هستند خطی در کنار نمونه آزمایش کشیده و عکس العمل آنها در برابر تیزاب مورد ارزیابی قرار می گیرد.
تجهیزات ایمنی و دستکش
به خاطر استفاده از تیزاب و خورنده بودن آن، هنگام اینکار باید دستکش مقاوم، عینک ایمن و تهویه مناسب داشت.
ذره بین یا لوپ
لوپ طلا سازی امکان مشاهده دقیق تر تغییرات خط محک، میزان محو شدن و واکنش پذیری آن با ریختن تیزاب را فراهم می کند.
سوهان یا ابزار خراش
گاهی اوقات برای بررسی و انجام محک طلا لازم است که قسمتی از سطح فلز آبکاری شده تراشیده شود تا امکان آزمایش لایه زیرین فراهم گردد. این کار ریسک عدم تشخیص طلای تقلبی را به حداقل می رساند.
پارچه یا دستمال بدون پرز
قبل از اینکه این آزمون انجام شود باید سطح طلا از چربی ها و گرد و غبار ها به خوبی پاک شود که اینکار را باید به وسیله پارچه یا دستمال بدون پرز انجام داد.
انواع تیزاب
تیزاب مخصوص طلا به محلولی گفته می شود که جهت عیارسنجی سنتی و بررسی مقدار خلوص فلزاتی چون طلا مورد استفاده قرار می گیرد و در مقابل هر آلیاژی واکنش متفاوتی دارد. برای انجام این عیارسنجی کارشناسان رنگ خط، دوام آن و واکنش شیمیایی رخ داده را بررسی می کنند. انواع تیزاب بکار رفته برای محک طلا عبارت است از:
تیزاب ۱۴ عیار
یکی از پرکاربردترین تیزاب های مورد استفاده است که خلوص ۵۸ و نیم درصد طلا را نشان می دهد. زمانی که خط محک بااستفاده از این تیزاب باقی بماند عیار طلا ۱۴ یا بالاتر است و در صورت محو شدن میزان عیار از ۱۴ کمتر است یا کلا فلز طلا نیست.
تیزاب ۱۸ عیار
تیزاب ۱۸ عیار را برای ارزیابی طلا های ۱۸ عیار با خلوص ۷۵ درصد مورد استفاده قرار می دهند.
تیزاب ۲۲ عیار
با استفاده از تیزاب ۲۲ عیار طلا هایی با خلوص بالا چون سکه و شمش ارزیابی می شوند.
تیزاب نقره
از تیزاب نقره برای تشخیص نقره و فلزات شبیه آن استفاده میکنند.
تیزاب سلطانی
این تیزاب ترکیب اسید نیتریک و اسید هیدروکلریک است و قدرت حل کنندگی زیادی دارد که جهت بررسی دقیق ترکیب فلزات گرانبها مورد استفاده قرار می گیرد.
اسید نیتریک رقیق
برای تشخیص اولیه فلزات اسید نیتریک رقیق یکی از شناخته شده ترین مواد ها است. این محلول جهت شناسایی بدل ها، بررسی اصالت اولیه فلز و تشخیص فلز پایه استفاده می شود.
نحوه محک زدن طلا با سنگ محک
از رایجترین روش های عیارسنجی سنتی طلا میتوان محک زدن طلا با سنگ محک را نام برد که میزان عیار تقریبی طلا و اصالت آن را مشخص می کند. مراحل انجام این کار به صورت گام به گام به شرح زیر است:
آماده سازی ابزار ها
اول از همه قبل از انجام محک طلا باید ابزار های کار را آماده کرد. این ابزار ها شامل سنگ محک، تیزاب مخصوص، سوزن یا نمونه خط شاهد، لوپ یا ذره بین، دستمال بدون پرز، دستکش و تجهیزات ایمنی است.
تمیز کردن قطعه طلا
باید سطح طلا را از هرگونه آلودگی، گرد و غبار و چربی پاک کرد زیرا وجود این آلودگی ها روی رنگ خط محک و نتیجه کار اثر می گذارد.
کشیدن خط محک روی سنگ
قطعه طلای مورد نظر باید با فشار یکنواخت روی سنگ محک کشیده شود تا خط واضح و پیوسته ای ایجاد گردد. رنگ خط باید مشخص بوده و ضخامت آن یکنواخت بدون هیچ قطع شدگی باشد.
خط محک در اثر کشیدن قطعه طلا روی سنگ محک ایجاد می گردد که باید با تماس و فشاری یکنواخت و ملایم روی سنگ محک کشیده شود. این خط باید طول ۲ تا ۳ سانتی متر بدون قطع شدگی و پیوسته داشته و رنگ آن قابل مشاهده باشد.
ایجاد خط شاهد
خط شاهد ( از طلایی با عیار مشخص ) را کنار خط نمونه روی سنگ محک کشیده تا واکنش آن با خط محک نسبت به تیزاب را مقایسه کنید. این خط باید نزدیک و موازی خط محک باشد و از ضخامتی و طول خطی مشابه برخوردار باشد.
ریختن تیزاب مخصوص طلا
مهم ترین مرحله محک زدن طلا انتخاب و استفاده از تیزاب مناسب کار و متناسب با عیار مورد انتظار است زیرا در صورت انتخاب نادرست تفسیر نتیجه به اشتباه انجام می شود. باید قطره ای از تیزاب مخصوص طلا را روی دو خط ( نمونه و شاهد ) ریخته تا واکنش بررسی شود. از تیزاب ۱۴ عیار برای سنجش اولیه و از تیزاب ۱۸ عیار جهت بررسی دقیق طلا های رایج بازار استفاده می کنند. هر تیزاب برای محدود مشخصی از خلوص طلا است.
بررسی و مشاهده واکنش خط ها
در این مرحله دوام خط محک، میزان محو شدن خط، تغییر رنگ خط و تشکیل لکه یا رسوب مورد بررسی قرار می گیرد. هر تیزاب قدرت شیمیایی مشخصی دارد و نسبت به محدوده خاصی از طلا واکنش نشان می دهد. با کمی صبر کردن واکنش خط ها مشخص می شود، اگر بدون تغییر بود، عیار فلز با عیار تیزاب برابر یا بیشتر است، اگر کمرنگ شد عیار فلز نزدیک به عیار تیزاب است و چنان چه محو شد نشانه بدل بودن فلز و پایین بودن عیار آن است.
رنگ قهوه ای یا سبز ناشی از ریختن تیزاب روی خط ها، نشانه دهنده این است که فلزات پایه، مس، نیکل یا برنج هستند.
مقایسه خط شاهد
در این مرحله خط محک و خط شاهد با یکدیگر مقایسه می شوند. اگر خط محک به اندازه خط شاهد دوام داشته باشد یعنی این فلز عیاری چون عیار خط شاهد دارد، اما اگر سریعتر از خط شاهد از بین برود یعنی عیاری کمتر دارد و چنان چه مقاوم تر از خط شاهد باشد یعنی میزان عیار این فلز بیشتر است.
آمادهسازی سنگ و لقمه طلا
باید سنگ محک و لقمه طلا به صورت صحیح آماده سازی شوند تا دقت عیار سنجی سنتی بالا برود. اگر سنگ بکار رفته آلوده باشد یا لقمه طلا چرب بوده و پوشش آن سطحی باشد رنگ خط محک، دوام خط و واکنشی که نسبت به تیزاب از خود نشان می دهد، امکان ارزیابی درست را فراهم نمی کند. قبل از اینکه محک طلا با استفاده از سنگ محک انجام شود باید سطح سنگ تمیز و یکنواخت باشد.
برای آماده سازی سنگ باید مراحل زیر طی گردد:
- با پارچه ای نرم و مرطوب اثر خطوط و تیزاب قبلی را پاک کنید تا در تشخیص اختلال ایجاد نکند.
- سطح سنگ کاربردی نباید دارای ترک، شکستگی و فرورفتگی باشد پس حتما باید از لحاظ صافی و یکنواختی مورد بررسی قرار گیرد.
- قبل از کشیدن خط باید سطح سنگ کاملا خشک شود تا نتیجه تغییر نکند.
آماده سازی لقمه طلا ( نمونه طلا ) نیز به طریق زیر انجام می گیرد:
- با پارچه نرم و محلول های پاک کننده چربی ها و گرد و غبار های روی لقمه طلا را پاک کنید.
- برخی طلا های قدیمی دارای لایه اکسید و آلودگی بر روی سطح خود هستند که پیش از تست باید حذف شوند.
- اگر امکان آبکاری قطعه طلا وجود دارد با استفاده از سوهان روی سطح آن خراشی را ایجاد کنید تا تست را روی فلز اصلی انجام دهید.
خواندن نتیجه محک زدن طلا و جدول تفسیر نتایج
مهم ترین بخش عیار سنجی طلا با سنگ محک مرحله خواندن نتیجه است زیرا نتیجه تمام مراحل محک زدن طلا به تفسیر درستی که انجام می شود بستگی دارد. کارشناس در این مرحله با توجه به دوام خط محک، رنگ آن و سرعت واکنش، اصالت طلا را بررسی می کند. تفسیر نتیجه کار به طریق زیر صورت می گیرد:
بررسی تغییر رنگ خط محک
اگر رنگ تغییری نکرد یعنی مقاومت بالا بوده و عیار فلز با عیار تیزاب برابر یا بیشتر بوده است. اگر خط کمرنگ شد عیار فلز نزدیک به عیار تیزاب می باشد. ایجاد رنگ قهوه ای یا سبز نشان دهنده وجود فلزات پایه و بدل های رایج است و پاک شدن کامل خط و محو شدن آن نشانه پایین بودن عیار قطعه طلا و تقلبی بودن آن است.
مقایسه دوام خط محک با خط شاهد
اگر دوام خط محک به اندازه دوام خط شاهد باشد از عیاری برابر برخوردار است، اگر خط نمونه خیلی زود محو شد میزان عیار آن از عیار خط شاهد کمتر و چنان چه خط نمونه مقاومت بیشتری داشت از عیاری بیشتر از خط شاهد برخوردار است.
بررسی سرعت واکنش تیزاب
واکنش سریع و چند ثانیه ای نشانه ضعیف بودن آلیاژ و غیر طلا بودن فلز است، داشتن واکنش متوسط نشانه طلایی با عیار پایین و واکنش کند طلایی با عیار بالا را نشان می دهد.
برای اینکه نتیجه کار تایید شود بهتر است از تیزاب های مختلف استفاده کنید تا محدوده دقیق عیار مشخص گردد، با انجام این کار دقت نتیجه بیشتر می شود.
خطا های رایج در استفاده از سنگ محک که باید از آنها اجتناب کنید
استفاده از سنگ محک برای عیار سنجی طلا روش ساده و سریعی است اما در کنار این سادگی، باید کار با دقت انجام شود و نحوه اجرای آن بسیار حائز اهمیت است. خطا هایی هستند که نتیجه نهایی تعیین عیار قطعه طلا و تشخیص طلای تقلبی را دچار اشتباه می کنند. این خطا ها عبارتند از:
استفاده نکردن از خط شاهد
باید محک زدن طلا با استفاده از خط شاهد انجام شود زیرا عدم استفاده از خط شاهد امکان مقایسه نمونه طلا با نمونه استاندارد را فراهم نکرده و ریسک خطا را افزایش می دهد.
استفاده از سنگ محک آلوده و فرسوده
بکارگیری سنگ محک آلوده و پاک نشده باعث تغییر نتیجه تست می شود. اگر سنگ فرسوده نیز باشد خط محک ایجاد شده پخش شده و دقت کار کاهش پیدا می کند.
عدم استفاده از تیزاب مخصوص
اگر با توجه به عیار مورد انتظار از تیزاب مناسب و مخصوص استفاده نکنید، واکنش شیمیایی به درستی تفسیر نمی شود.
اختلاط تیزاب ها
نباید از یک قطره چکان برای چند نوع تیزاب استفاده شود زیرا قدرت اسیدی را تغییر می دهد و نتیجه کار را نادرست می کند.
وارد کردن فشار نامناسب برای سایش سطحی جواهرات
فشار زیاد فلز زیادی را به سنگ منتقل کرده و در رفتار نمونه تغییراتی را ایجاد می کند و فشار کم نیز باعث واکنش نادرست تیزاب می شود.
عدم توجه به روکش طلا و آبکاری انجام شده
اگر طلا آبکاری شده بوده و شما فقط سطح بیرونی را محک بزنید نتیجه عیار نادرست خواهد بود.
کشیدن خط محک بصورت ناصاف و غیراستاندارد
نباید خطوط خط محک ناصاف، بریده و ضخیم باشد، زیرا باعث درست دیده نشدن رنگ خط محک شده و امکان مقایسه دوام خط محک فراهم نمی گردد.
عدم توجه به شرایط سنگ محک
باید رطوبت، گردو غبار و چربی روی سنگ محک پیش از کار تمیز شود تا از پخش شدن خط جلوگیری شود و واکنش را تغییر ندهد.
تاخیر در خواندن نتیجه
باید چند ثانیه اول واکنش تیزاب مورد بررسی قرار بگیرد، چنان چه این بررسی با تاخیر باشد خط محک محو شده و نتیجه اشتباه می شود.
سوالات متداول
آیا سنگ محک به طلا آسیب میزند؟
در حد خیلی کم بله، زیرا سایش سطحی ایجاد شده و خط حک روی سنگ محک، با مقدار کمی طلا کشیده می شود.
فرق سنگ محک با تیزاب چیست؟
سنگ محک سطحی سخت است که برای ایجاد خط محک استفاده می شود و تیزاب مخصوص طلا محلول شیمیایی است که بر روی خط محک ریخته شده و عیار آن را مشخص می کند.
آیا با سنگ محک می توان روکش طلا را تشخیص داد؟
تا حدودی بله، اما نتیجه قطعی نیست. زیرا سطح آبکاری شده را اگر خراش بدهید لایه زیرین و تفاوت آن با لایه سطحی مشخص می گردد.
از کجا سنگ محک اصل بخریم؟
فروشگاه های معتبری که ابزار های طلاسازی و لوازم طلا فروشی را می فروشند سنگ محک دارند. سنگ محک اصل باید سطحی یکنواخت، تیره و مقاوم داشته باشد.
