نویسنده: محمد هنرمند 
فرض کنید جلوی ویترین یک فروشگاه ایستاده اید و درخشش دستبندی باعث جلب توجه شما می شود، ظاهر این دستبند با طلای واقعی هیچ تفاوتی نداشته اما قیمت اعلامی آن وسوسه کننده است. حال این سوال پیش می آید که آیا قطعه مورد نظر ساخته شده از طلا است یا فقط روکش طلا روی قطعه فلز دیگری می باشد؟ زمانی که پاسخ این سوال را بدانید بهتر تفاوت ارزش خریدی که انجام می دهید را متوجه می شوید.
آبکاری طلا روشی رایج جهت افزایش زیبایی و مقاومت محصولات است. این روش باعث ایجاد لایه ای بسیار نازک از طلا با ضخامت میکرون مشخصی بر روی فلز پایه می شود. جواهرات روکش طلا و قطعات الکترونیکی و صنعتی این فرایند را بکار می برند تا در کنار زیبایی باعث انتقال یکسری ویژگی های طلا به قطعه مورد نظر بشوند.
خریداران زیادی هستند که تفاوت بین طلای خالص و کالای آبکاری شده را ندانسته و از روش های تشخیص طلا از روکش طلا آگاه نیستند. آشنایی با این روش ها بسیار مهم است و دانستن عیار طلا در آبکاری، کیفیت اجرا، فلز پایه و مقدار مقاومت در مقابل سایش لایه طلا، باعث مشخص شدن دوام و ارزش محصول می گردد.
آبکاری طلا را فقط برای زیبایی و تزئین استفاده نمی کنند، به دلیل هدایت الکتریکی مناسب طلا، عدم واکنش دهی با اسید، مقاومت در برابر خوردگی، کم شدن ریسک کدری و تغییر رنگ، این روش را در صنایع الکترونیک، پزشکی و هوافضا نیز استفاده می کنند.
افراد زیادی هستند که در زمان خرید به ارزش اسقاط قطعه خریداری شده اهمیت نمی دهند در صورتی که پیش از خرید باید بدانند محصولات آبکاری ارزش بازیافتی کمی دارند. با بررسی کردن حکاکی های انجام شده روی قطعه مورد نظر و علائمی که وجود دارد می توانید در رابطه با نوع پوشش و مشخصات قطعه اطلاعات مهمی را بدست آورید. در این مقاله سعی کرده ایم شما را با مفهوم آبکاری طلا، نحوه انجام آن و تفاوت آن با طلای خالص بیشتر آشنا کنیم پس با ما همراه باشید.
آبکاری طلا
آبکاری طلا روشی است که با لایه ای نازک از طلا سطح یک قطعه فلز را پوشش می دهد. در این روش مقداری مشخص از طلا را بر روی فلزات دیگر قرار داده تا آن فلزات ظاهر، رنگ بهتر و ویژگی های طلا را به خود بگیرند. به این لایه روکش طلا می گویند که از ضخامت کم به اندازه چند میکرون برخوردار می باشد.
آبکاری طلا را فقط برای زیباتر شدن قطعه مورد نظر استفاده نمی کنند، استفاده از این پوشش باعث افزایش مقاومت قطعه در برابر خوردگی، کدر شدن و تغییر رنگ شده و چون هدایت الکتریکی مناسبی دارد در قطعات الکترونیکی، صنایع و تجهیزات پزشکی هم بکار گرفته می شود. کیفیت آبکاری که انجام می شود به عواملی چون عیار طلا در آبکاری، نوع فلز پایه و ضخامت پوشش بستگی داشته به صورتی که هر چه این روکش ضخیم تر باشد در برابر سایش مقاوم تر بوده و مدت زمان بیشتری دوام می یابد.
جواهرات دارای روکش طلا ظاهری شبیه طلای خالص دارند اما میزان طلایی که در آنها بکار رفته کمتر است. طلا های آبکاری شده دارای ارزش اسقاطی کمی هستند، به همین دلیل پیش از خرید بهتر است با روش های تشخیص طلا از روکش آشنا باشید و بعد خرید خود را انجام دهید.
تفاوت آبکاری طلا با طلای خالص و طلای ورق
آبکاری طلا، طلای خالص و طلای ورق از لحاظ رنگ و درخشش شبیه به هم هستند اما ساختار، مقدار طلا و کاربرد آنها با یکدیگر متفاوت است.
آبکاری طلا لایه ای نازک از طلا را روی فلز پایه قرار می دهد و در واقع روکش طلا است که ضخامت محدود و کم دارد و اندازه این ضخامت با واحد میکرون مشخص می شود. محصولات آبکاری طلا شده ظاهری چون طلا داشته اما ارزش مالی آنها از طلای خالص کمتر است.
طلای خالص در تمام قسمت های خود طلا دارد و عقط محدود به لایه سطحی نمی شود. ارزش اسقاطی طلای خالص زیاد بوده و به راحتی خرید و فروش می شود.
طلای ورق به صورت ورقه ای نازک از طلای واقعی روی سطوح وجود دارد. از این ورقه نازک برای آثار هنری، وسایل تزئینی و … استفاده می شود. ورقه طلا برخلاف آبکاری طلا که فرایندی شیمیایی یا الکتریکی است، به صورت فیزیکی روی سطوح قرار می گیرد و برای زیبایی و تزئین استفاده می شود.
کاربرد های آبکاری طلا
آبکاری طلا دارای ویژگی های منحصر به فردی است که فقط برای زیبایی زیورآلات استفاده نمی شود و بواسطه مقاومت شیمیایی و خواص فنی که دارد در حوزه های زیر کاربرد دارد:
صنعت زیورآلات و جواهرات بدلی
از کاربرد های مهم آبکاری طلا و شناخته شدهترین آنها، استفاده در زیورآلات و جواهرات بدلی است. در این روش فلزات ارزان را با لایه ای طلا پوشش می دهند تا ظاهری چون فلزات گران قیمت پیدا کنند. با استفاده از این روش می توان جلوه ای لوکس به زیورآلات داد و در عین حال زیورآلات را با قیمتی مناسبتر و مقرون به صرفهتر به مشتریان عرضه کرد.
تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی
برای افزایش دوام و پیشگیری از واکنش های شیمیایی ابزار های پزشکی و آزمایشگاهی، این ابزار ها با طلا آبکاری می شوند. با وجود آبکاری طلا عمر این تجهیزات بیشتر شده و عملکرد درست آنها حفظ می گردد.
صنایع تزئینی و لوکس
در کنار آبکاری زیورآلات، آبکاری طلا برای صنایع تزئینی و لوکس چون ساعت، خودکار، قطعات خودرویی خاص و … نیز استفاده می شود تا ظاهری چشمگیر داشته و ارزش بصری آنها بیشتر شود.
کاربرد های صنعتی و هوافضا
قطعات موجود در محیط های صنعتی و هوافضا در شرایط محیطی سختی قرار دارند از این رو برای حفاظت از آنها در برابر رطوبت، تغییرات دما و مواد شیمیایی، آبکاری طلا را استفاده می کنند. زیرا آبکاری طلا دارای مقاومت بالا در برابر خوردگی است و محافظی خوب برای تجهیزات مخابراتی، حسگر ها و سامانه های ماهواره ای تلقی می شود.
صنعت الکترونیک
طلا به دلیل هدایت الکتریکی مناسب و مقاومت بالا در مقابل اکسید شدن در صنایع الکترونیکی کاربرد داشته و بعنوان پوششی مناسب برای اتصالات استفاده می شود. مسیر های رسانای روی PCB، کانکتور ها وسوکت ها را با لایه ای از طلا پوشش می دهند تا جریان الکتریکی بهتر منتقل گردد و کمترین افت را داشته باشد.
چگونگی تعیین کیفیت آبکاری طلا
نمی توان گفت محصولی که ظاهر براق و رنگ طلایی دارد، از کیفیت آبکاری خوبی نیز برخوردار است. برای اینکه کیفیت آبکاری مشخص شود باید معیار های زیر را مورد توجه قرار داد:
ضخامت روکش بر حسب میکرون؛ مهمترین عامل ارزش اقتصادی
مهم ترین شاخصی که کیفیت آبکاری طلا را مشخص می کند، ضخامت روکش بکار رفته است. ضخامت روکش با واحد میکرون اندازه گیری شده و مقدار طلای روی سطح قطعه را نشان می دهد. هر چه ضخامت طلای بکار رفته بیشتر باشد از مقاومت بالاتری نیز نسبت به خراش و ساییدگی برخوردار است. ضخامت روکش طلا از لحاظ ارزش اقتصادی هم اهمیت دارد، از این رو هر چه روکش ضخیم تر باشد قیمت بیشتری هم دارد.
جنس زیرلایه و تأثیر آن بر دوام آبکاری
فلز زیرین روکش در کیفیت نهایی کار بسیار تاثیر گذاشته و جنس آن بسیار اهمیت دارد، زیرا گاهی مواقع روکش کیفیت خوبی دارد اما لایه زیرین نامناسب است و این نامناسب بودن لایه زیرین باعث کاهش طول عمر آبکاری قطعه می شود.
جنس لایه های زیرین روکش می تواند از مس، نقره یا برنج باشد. فلز مس از چسبندگی مناسبی با روکش برخوردار است ولی اگر این روکش و پوشش آسیبی ببیند ریسک اکسیده شدن افزایش می یابد.
برنج یکی از متداولترین فلزات پایه برای زیورآلات است که تحت آبکاری قرار می گیرد، این فلز بین قیمت و کیفیت آبکاری تعادل برقرار می کند. و نقره بهترین فلزی است که می توان آبکاری طلا را روی آن انجام داد و در کنار دوام بالا از ارزش زیادی نیز برخوردار می باشد.
خلوص و عیار طلای مورد استفاده
کیفیت روکش طلا به خلوص و عیار طلایی که برای آبکاری استفاده شده است بستگی دارد. هرچه طلا خالصتر باشد از مقاومت بیشتر و رنگ غنیتری برخوردار می باشد. البته استثنا نیز در این زمینه وجود دارد و گاهی اوقات از یک سری آلیاژ های خاص برای افزایش دوام روکش استفاده می کنند.
کیفیت فرایند اجرا
تجهیزات به کار رفته برای آبکاری، شرایط محلول، زمان انجام فرایند و آماده کردن سطح قطعه عواملی هستند که بر روی کیفیت فرایند اجرا اثر گذاشته و روکش با دوام و استانداردی را ایجاد می کنند. اگر کیفیت فرایند اجرا بالا نباشد نمی توان روکش با دوام را برای قطعه مورد نظر به وجود آورد.
یکنواختی و چسبندگی پوشش
در هنگام آبکاری طلا، لایه مورد نظر باید به صورت یکنواخت روی سطح فلز پایه قرار گیرد و هرگونه ناهماهنگی در پوشش لایه باعث فرسودگی زود هنگام و پوسته شدن روکش می شود.
استاندارد های جهانی کنترل کیفیت
صنایعی که حرفهای هستند کیفیت آبکاری طلا را با استفاده از استاندارد های بین المللی (چون ASTM B488 برای پوششهای الکتریکی طلا و ISO 2787 برای کنترل و بررسی ویژگی لایه های آبکاری) بررسی می کنند. هر چه این استاندارد ها رعایت گردد ضخامت، کیفیت و چسبندگی روکش طلا قابل قبول تر خواهد بود.
مزایا و معایب اقتصادی خرید کالای آبکاری طلا
بسیاری از افراد با خرید کالای آبکاری شده می توانند زیورآلات مقرون به صرفه با ظاهری طلایی و لوکس را خریداری کرده و برای استایل خود استفاده نمایند. خرید کالای آبکاری شده برای شخص خریدار یک سری مزایا و معایب دارد که عبارتند از:
مزایا
- پرداخت هزینه کمتر برای خرید
- وجود تنوع کار بالاتر در مقابل بودجه ثابت خریدار
- گزینه مناسب برای استفاده روزمره در مقابل گم شدن و آسیب دیدن
معایب
- نداشتن ارزش سرمایهگذاری بدلیل ارزش مالی پایین
- پایین بودن ارزش اسقاطی و ارزش فروش مجدد محدود
- افت ارزش پرداختی بابت کالا بعد از خرید
- هزینه نگهداری و انجام آبکاری مجدد بخاطر فرسودگی و خراب شدن
- عمر کوتاه و فرسودگی زودتر از طلای خالص
- وجود ریسک کلاهبرداری در زمان خرید و فروش
چگونگی تشخیص آبکاری طلا از طلای واقعی
تشخیص قطعه فلز آبکاری شده با طلای واقعی و خالص فقط به وسیله چشم و ظاهر امکانپذیر نیست. روش های متداولی وجود دارند که با استفاده از آنها می توان آبکاری طلا را از طلای واقعی تشخیص داد، این روش ها عبارتند از:
بررسی ظاهری قطعه و علائم حکاکیشده
اول از همه باید ظاهر قطعه مورد نظر را به خوبی تحت بررسی قرار دهید و حکاکی های درج شده روی آن را به خوبی نگاه کنید. اکثر محصولاتی که آبکاری شدهاند دارای نشانه ها و علائم زیر هستند:
- GEP (Gold Electroplated) یعنی آبکاری طلا به روش الکتریکی
- GP (Gold Plated) یعنی روکش طلا
- HE (Heavy Gold Electroplate ) آبکاری طلای ضخیم
بر روی زیورآلات و مصنوعات طلای واقعی اعدادی چون ۷۵۰، ۵۸۵ یا ۹۹۹ حک شده که عیار طلا را نشان می دهند. اگر قطعه مورد نظر دارای علائم GP یا GEP بود یعنی آن قطعه از طلای خالص ساخته نشده است.
بررسی قسمت های ساییده شده
قسمت هایی که در معرض اصطکاک و فرسایش قرار دارند و ساییده می شوند، فلز زیرین را مشخص کرده که با بررسی آن می توان به آبکاری یا طلای واقعی بودن قطعه پی برد.
استفاده از آهنربا
طلا به خاطر غیر مغناطیسی بودن به آهنربا جذب نمیشود از این رو برای اینکه بررسی کنید قطعه مورد نظر آبکاری طلا یا طلای خالص است می توانید با استفاده از آهنربا آن را تست کنید. اگر قطعه مورد نظر به آهنربا جذب شد احتمال داشتن فلزات دیگری غیر از طلا در زیر روکش وجود دارد. البته باید این نکته را هم بگوییم که عدم جذب آهنربا نشانه طلای خالص بودن آن قطعه نیست زیرا فلزات دیگر غیر از طلا چون مس و برنج نیز دارای خاصیت غیر مغناطیسی هستند.
تست اسید
از دیگر روش های تشخیص آبکاری طلا و طلای خالص استفاده از محلول اسید است. طلای خالص دارای ویژگی عدم واکنش دهی با اسید است از این رو با استفاده از سنگ محک و محلول های اسیدی استاندارد می توان طلای خالص را از آبکاری طلا تشخیص داد.
تست حرارت
رفتار فلز طلا در مقابل حرارت با دیگر فلزات متفاوت است. انجام این تست به تجهیزات، دانش و مهارت خاص احتیاج دارد، اگر به درستی صورت نگیرد به قطعه مورد نظر آسیب رسانده و رنگ روکش را تغییر می دهد.
سوالات متداول
آیا آبکاری طلا همان طلای خالص است؟
خیر با آبکاری طلا فقط لایه نازکی از طلا بر روی فلز پایه که فلزی غیر از طلا است قرار می گیرد اما طلای خالص در تمام ساختار قطعه وجود دارد.
چگونه می توان طلا را از روکش طلا تشخیص داد؟
با بررسی کردن حکاکی های روی قطعات، انجام تست های عیار سنجی و بررسی قطعات توسط کارشناسان می توانید طلا را از روکش طلا تشخیص دهید.
علائم GP و GEP روی زیورآلات به چه معناست؟
قطعاتی که از طلای خالص ساخته نشده و دارای روکش طلا هستند این علائم را دارند.
آبکاری طلا بهتر است یا آبکاری نقره؟
نمی توان گفت کدامیک بهتر است زیرا با توجه به بودجه، کاربرد، زیبایی و شرایط استفاده از زیورآلات نوع آبکاری مشخص می شود.
آیا آبکاری طلا باعث جلوگیری از کدر شدن و تغییر رنگ می شود؟
بله روکش طلا باعث جلوگیری از کدر شدن و تغییر رنگ فلز پایه می شود و کیفیت آن به ضخامت آبکاری انجام شده بستگی دارد.
عیار طلا در آبکاری چه تأثیری دارد؟
رنگ روکش، دوام آن، کیفیت و درخشندگی که دارد به میزان عیار طلا بستگی دارد
